Zabytki

Ruiny zmaku

W Podzamczu Piekoszowskim rodzina Tarłów w połowie XVII w. zbudowała kopię pałacu biskupów krakowskich w Kielcach.

Sanatorium Marconi w Busku-Zdroju części województwa świętokrzyskiego zostało wzniesione w 1836 r. przez znane­go architekta Henryka Marconiego na wzór budowli rzymskich. Do starożytności na­wiązuje też wystrój pijalni wody i sali kon­certowej, w której pierwotnie znajdowały się wanny kąpielowe. Uzdrowisko słynie od stuleci z unikatowych wód słonosiarkowych. Współczesne sanatorium założył w 1824 r. generał Feliks Rzewuski. Leczy się tu dolegliwości reumatyczne, neurolo­giczne, skórne i kobiece.

Wiatrak holenderski w Krasocinie po­chodzi z województwa świętokrzyskiego połowy XIX w. Może kiedyś uda się zrealizować dawne plany i urządzić w nim muzeum chleba…

W czasach nam współczesnych w Skarżysku-Kamiennej wzniesiono kopię Sanktu­arium Matki Boskiej Ostrobramskiej z Wilna.

Uchodzący za prawdziwą perłę archi­tektury barokowej województwa świętokrzyskiego pokamedulski erem klasztorny Pustelnia Złotego Lasu w Ry­twianach został wzniesiony na początku XVII w. z inicjatywy wojewody krakowskie­go Jana Magnusa Tęczyńskiego. Sprawo­wały nad nim opiekę rodziny Opalińskich, Lubomirskich, Sieniawskich, Czartoryskich, Potockich i Radziwiłłów. Zespół powstał jako drugi w Polsce i był wzorcowym przykładem ówczesnej świątyni w skali europejskiej. Powszechny podziw województwa świętokrzyskiego budzą: bogata dekoracja stiukowa XVII-wieczne obrazy oraz grobowce. W skasowanym w 1820 r. zespole klasztornym mieści się obecnie powołany w 2001 r.  diecezjalny Ośrodek Kultury i Edukacji „Źródło”, którego najważniejszym zadaniem jest ochrona zabytku przed zniszczeniem odtworzenie niezachowanych 16 domków pustelniczych i przydanie miejscu nowych funkcji, m.in. stworzenie „współczesnej pu­stelni” – rekolekcyjnego ośrodka wypoczynku i kontemplacji.

O pradawnej metalurgii przypomina działające od 1960 r. Muzeum Starożytne­go Hutnictwa Świętokrzyskiego imienia Mieczysława Radwana w Nowej Słupi powstało na terenie stanowiska arche­ologicznego, na terenie którego odkryto 42 dymarki. Placówka zaznajamia z techniką organizacją starożytnego górnictwa i hut­nictwa świętokrzyskiego. Stanowi też bazę dla prowadzonych od półwiecza badań naukowych, które zapoczątkowali profe­sorowie Mieczysław Radwan z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie i Kazimierz Zielenin z Państwowego Muzeum Archeolo­gicznego w Krakowie. Dziś prace te konty­nuuje dr Szymon Orzechowski, absolwent historii na Akademii Świętokrzyskiej.

W pobliżu muzeum od 1967 r. odbywają się Dymarki Świętokrzyskie – największa impreza plenerowa w regionie świętokrzy­skim. Pod kierunkiem naukowców prowadzi się wówczas wytopy żelaza metodą sprzed 2 tys. lat. Pokaz uświetniają występy najlep­szych zespołów folklorystycznych i estra­dowych. Twórcy ludowi wystawiają swoje rękodzieła. Można tu zaznajomić się z co­dziennym życiem ówczesnych ludzi, a także wziąć udział w bitwie rzymskich legionistów. Od kilku lat piece dymarkowe płoną nie tyl­ko w sierpniu, ale i w maju, kiedy to przez tydzień odbywa się w Starachowicach fe­styn pod nazwą Żelazne Korzenie

Dymarki świętokrzyskie

Epoka żelaza to okres, kiedy ówczesny człowiek wkroczył na stałe na teren Gór Świętokrzyskich. Dotąd nie zachęcały do tego surowy klimat i gleby mniej żyzne, niż na terenach sąsiadujących z górami. Można sądzić, że decydującą rolę w rozwoju osad­nictwa odegrały bogactwa mineralne, które posłużyły do rozwinięcia na wielką skalę produkcji żelaza na północnych stokach Ły­sogór i Pasma Jeleniowskiego, w mniejszym zakresie na Ponidziu. Już w II—I w. pn.e. funk­cjonowały na tym terenie małe ośrodki me­talurgiczne, posługujące się tzw. dymarkami – piecami do jednorazowego wytopu żelaza.

Ślady produkcji metalurgicznej w okresie od II do IV w. n.e występują na olbrzymim obszarze (ok. 1000 km²), zawartym między wschodnią częścią Łysogór i Pasmem Jeleniowskim a rzeką Kamienną. Już w pierw­szych wiekach naszej ery musiał istnieć tu system plemienny, który pozwalał na dużą produkcję żelaza, szacowaną łącznie na 8 tys. ton. Kulturę przeworską, której przedstawi­ciele stworzyli ów kombinat metalurgiczny kojarzy się dziś z plemionami wandalskimi.

Znacznie więcej śladów pozostawił po sobie człowiek z młodszej epoki kamienia, zwanej neolitem. Obok produkcji rolno-hodowlanej zajmował się on również górniczym wydobyciem i wstępną obróbką dwubarwnego krzemienia pasłastego. Wówczas to w okolicy Krzemionek k. Ostrowca Świętokrzyskiego powstał największy w Europie i najlepiej dotąd za chowany kompleks kopalni krzemienia W 1994 r. uznano je za jeden z 15 pomników polskiej historii. Wyjątkowe znaczenie kompleksu wynika z doskonale zachowanego krajobrazu na powierzchni i urzekającej architektury podziemi.

Z 5 tys. szybów, tworzących miejscami system wyrobisk i sięgających w głąb od 2 do 9 m, wydobyto ponad 24 min sztuk półwytworów. Tutejsi górnicy klęcząc lub prawie leżąc, wydobywali buły krzemienia służące do wyrobu głównie siekier i dłut. Niepowtarzalne narzędzia odnaleziono na terenie dzisiejszych Niemiec, Litwy, Ukrainy i Moraw, czyli w promieniu prawie 700 km od Krzemionek. Z pracą i życiem dawnych górników zaznajamiają tematyczne wysta­wy muzealne, rekonstrukcja neolitycznej wioski oraz największa atrakcja – pod­ziemna trasa turystyczna.

W schyłkowym okresie paleolitu, czyli ok. 12 tys. lat temu, w Górach Świętokrzyskich pojawili się łowcy reniferów [homo sapiens – typologicznie człowiek współczesny), którzy na swe siedziby wybierali miejsca suche, najczęściej piaszczyste wydmy. Świadczą o tym wykopaliska archeologiczne na słynnym stanowisku „Rydno” w dolinie rzeki Kamiennej mię­dzy Skarżyskiem-Kamienną a Wąchoc­kiem. Już w tak odległych czasach podjęto tu eksploatację hematytu – rudy żelaza o czerwonej barwie. Używano jej do pro­dukcji barwnika, być może o kultowym znaczeniu – barwnik czerwony jak krew. Wiele ziaren hematytu pochodzących z „Rydna” odkryto na terenie obozowisk pod Otwockiem i Łęczycą, datowanych na dziewiąte tysiąclecie p.n.e. Przypuszcza się nawet, że w poszukiwaniu tego towaru w pobliże dzisiejszego Skarżyska dociera ły obce grupy z tak odległych stron jak Ze­landia i Skania. Można więc śmiało uznać, że właśnie na terenie „Rydna” i ok. 12 tys lat temu rozpoczął się rozwój przemysłu w regionie świętokrzyskim.