Zabytki

Dymarki świętokrzyskie

Epoka żelaza to okres, kiedy ówczesny człowiek wkroczył na stałe na teren Gór Świętokrzyskich. Dotąd nie zachęcały do tego surowy klimat i gleby mniej żyzne, niż na terenach sąsiadujących z górami. Można sądzić, że decydującą rolę w rozwoju osad­nictwa odegrały bogactwa mineralne, które posłużyły do rozwinięcia na wielką skalę produkcji żelaza na północnych stokach Ły­sogór i Pasma Jeleniowskiego, w mniejszym zakresie na Ponidziu. Już w II—I w. pn.e. funk­cjonowały na tym terenie małe ośrodki me­talurgiczne, posługujące się tzw. dymarkami – piecami do jednorazowego wytopu żelaza.

Ślady produkcji metalurgicznej w okresie od II do IV w. n.e występują na olbrzymim obszarze (ok. 1000 km²), zawartym między wschodnią częścią Łysogór i Pasmem Jeleniowskim a rzeką Kamienną. Już w pierw­szych wiekach naszej ery musiał istnieć tu system plemienny, który pozwalał na dużą produkcję żelaza, szacowaną łącznie na 8 tys. ton. Kulturę przeworską, której przedstawi­ciele stworzyli ów kombinat metalurgiczny kojarzy się dziś z plemionami wandalskimi.