Zabytki

Znacznie więcej śladów pozostawił po sobie człowiek z młodszej epoki kamienia, zwanej neolitem. Obok produkcji rolno-hodowlanej zajmował się on również górniczym wydobyciem i wstępną obróbką dwubarwnego krzemienia pasłastego. Wówczas to w okolicy Krzemionek k. Ostrowca Świętokrzyskiego powstał największy w Europie i najlepiej dotąd za chowany kompleks kopalni krzemienia W 1994 r. uznano je za jeden z 15 pomników polskiej historii. Wyjątkowe znaczenie kompleksu wynika z doskonale zachowanego krajobrazu na powierzchni i urzekającej architektury podziemi.

Z 5 tys. szybów, tworzących miejscami system wyrobisk i sięgających w głąb od 2 do 9 m, wydobyto ponad 24 min sztuk półwytworów. Tutejsi górnicy klęcząc lub prawie leżąc, wydobywali buły krzemienia służące do wyrobu głównie siekier i dłut. Niepowtarzalne narzędzia odnaleziono na terenie dzisiejszych Niemiec, Litwy, Ukrainy i Moraw, czyli w promieniu prawie 700 km od Krzemionek. Z pracą i życiem dawnych górników zaznajamiają tematyczne wysta­wy muzealne, rekonstrukcja neolitycznej wioski oraz największa atrakcja – pod­ziemna trasa turystyczna.

W schyłkowym okresie paleolitu, czyli ok. 12 tys. lat temu, w Górach Świętokrzyskich pojawili się łowcy reniferów [homo sapiens – typologicznie człowiek współczesny), którzy na swe siedziby wybierali miejsca suche, najczęściej piaszczyste wydmy. Świadczą o tym wykopaliska archeologiczne na słynnym stanowisku „Rydno” w dolinie rzeki Kamiennej mię­dzy Skarżyskiem-Kamienną a Wąchoc­kiem. Już w tak odległych czasach podjęto tu eksploatację hematytu – rudy żelaza o czerwonej barwie. Używano jej do pro­dukcji barwnika, być może o kultowym znaczeniu – barwnik czerwony jak krew. Wiele ziaren hematytu pochodzących z „Rydna” odkryto na terenie obozowisk pod Otwockiem i Łęczycą, datowanych na dziewiąte tysiąclecie p.n.e. Przypuszcza się nawet, że w poszukiwaniu tego towaru w pobliże dzisiejszego Skarżyska dociera ły obce grupy z tak odległych stron jak Ze­landia i Skania. Można więc śmiało uznać, że właśnie na terenie „Rydna” i ok. 12 tys lat temu rozpoczął się rozwój przemysłu w regionie świętokrzyskim.

Na terenie regionu świętokrzyskiego człowiek pojawił się w paleolicie. Naj­starsze ślady ludzi odkryto w jaskini .Raj” k. Chęcin. Pochodzą sprzed 60-70 tys. lat i wiążą się z obecnością człowieka neandertalskiego, który zamieszkiwał jaskinię jedynie sezonowo, gdyż trudnił się łowiec­twem i często musiał zmieniać miejsce pobytu. Stwierdzono, że jaskinia była za­mieszkana dwukrotnie. Pierwsza, 30-osobowa grupa neandertalczyków, pozosta­wiła po sobie ponad 300 różnych wyrobów, przy czym duża ich część to narzędzia – zgrzebła, drapacze, rylce, czyli prawdziwe zabytki architektury gór świętokrzyskich. Tyle samo po­dobnych zabytków przetrwało po drugiej grupie, bliższej naszym czasom.

Choć większość badaczy wątpi w wyso­ki poziom umysłowy neandertalczyków, to jednak niektórzy doszukują się u nich na­wet początków religii. Mogą o tym świad­czyć dowody z jaskini „Raj”. Jej mieszkańcy prawdopodobnie ozdabiali swoje ciała na­turalnymi barwnikami, bowiem znalezio­no tu pozostałości hematytu – rudy żelaza, mającej czerwoną barwę oraz fragmenty kamiennych rozcieraczy. Przetrwały również liczne ślady polowań. Znalezione kości wskazują bezsprzecznie, że pierwsza grupa musiała znać takie gatunki zwierząt jak koń, renifer, nosorożec i wilk, a druga – także mamut, piżmowół, pardwa i piesiec (lis polarny). Najciekawszego odkrycia do­konano w pobliżu wejścia do jaskini, gdzie leżało ponad 200 poroży reniferowych. Tworzyły one wał chroniący przed atakami pobratymców albo dzikich zwierząt.

Mapa województwa świętokrzyskiego

Region świętokrzyski cechuje duże na­gromadzenie pamiątek i reliktów działal­ności ludzkiej od najdawniejszych czasów. Te zabytki architektury to prawdziwy skarb, który zachował się sprzed lat. Odkrywane przez archeologię, opisane w kronikach lub istniejące do dziś w for­mie nadanej przez twórców dokumentują istotne wydarzenia, działalność postaci z historii naszej państwowości. Unikato­we zabytki techniki czy wspaniałe dzieła sztuki zaświadczają o genius loci regionu. Centra kultu religijnego, miejsca pamięci narodowej, ośrodki tradycyjnej kultury ludowej czy bogate tradycje literackie po­kazują witalność i kreatywność mieszkań­ców tej ziemi, a dopełnieniem krajobrazu kulturalnego jest niezwykle atrakcyjna przyroda.